علیرضا اعتمادی فر

دانشجوی مقطع کارشناسی معارف اسلامی و مدیریت مالی

از وجود تا وجوب زکات

«اِنَّ اللهَ عَزَّوجَلَّ وضَعَ الزَّکاهَ قُوتاً لِلفُقَراءِ و تَوفِیراً لِاَ موالِکُم»

«خداوند عزوجل زکات را به منظور تامین قوت تهیدستان و افزایش دارایی های شما وضع کرده است»[1]

امام کاظم علیه السلام

جامعیت دین مبارک اسلام آنچنان گسترده است که تمام نیاز های بشر در طول زندگی دانی و عالی را پوشش خواهد داد. بدین صورت که هر آنچه بیان شده است لازمه زندگی بشریت است. علت پرداختن به هر کدام از آن ها در کلام ائمه علیه السلام آمده است. از جمله می‌توان به حکمت 244 نهج البلاغه اشاره کرد. در این خطبه آمده است : ایمان وسیله ای برای طهارت از شرک، نماز محافظی در برابر کبر ، زکات وسلیه‌ی وصول رزق و روزه امتحانی به جهت صدق در بندگی، حج عامل تقویت دین، جهاد عزتی برای اسلام، و امر به معروف در جهت مصلحت عموم مردم، نهی از منکر بازداشتن نادان، صلحه رحم وسلیه ای برای رشد ارحام است.

ضرورت وجود تمام آنچه که بیان شد، مربوط به دوره ای خاص از اعصار عالم نیست، بلکه در تمام عصور و تمدن ها نسبت به آن ها بایستی توجه لازم بشود. اما مطلب اصلی آن است که چگونه به هرکدام از آن ها بها داده شده است؟ در تمام اعصار شاهد آن هستیم که هرگاه قومی ایمان خود را تقویت کرد، بعد از تحمل مصائب، با فتح و نصرت خداوند متعال روبرو شده است، و هر گاه از احکام او روی گردان شد، مهلتی به اندازه اجل مسمی برای ایشان قرار گرفته شده است، سپس مشمول عذاب الهی قرار می‌گرفت. با تکمیل دین و اتمام نعمت ولایت بر مردم مسئله به نحو دیگری رقم خورده است.

در دوره کنونی انسان به دنبال حل مسائل خود، تمام نظریاتی که می توانست بدون التزام به احکام الهی دست یابد، امتحان کرد، اما نتوانست آرامش را به نسل بعدی خود هدیه دهد.

در کوران حوادث، انقلاب اسلامی، به دست مبارک امام رحمه الله علیه  پنجره ای نوین به سمت رشد و تعالی انسانیت گشود. وسعت دید آن، آنچنان بوده و هست که اختصاص به منطقه ای خاص از جغرافیای عالم ندارد. بلکه دایه دار زمینه سازی عالم ظهور را بر عهده دارد. عالمی که از شرک و فسق عاری است و عدالت در هر زمینه ای در آن به وفور دیده می‌شود.

در میان تمام احکامات، زکات موضوعی است که ارتباط به مباحث اقتصادی بشر دارد، اقتصادی که در نظر سکان دار انقلاب، وسیله ای است برای ایصال اهداف عالی، نه هدفی که عزت و شرف انسانیت به فدای آن شود.

در ادامه لازم است در خصوص موضوع مطرح شده به آیه شریفه 103سوره مبارکه توبه اشاره شود. مقام معظم رهبری در خصوص این آیه تفسیری بیان می فرمایند که لازم است توجه ویژه به آن شود:

خُذ مِن أَموالِهِم صَدَقَةً تُطَهِّرُهُم وَتُزَكّيهِم بِها وَصَلِّ عَلَيهِم  إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُم  وَاللَّهُ سَميعٌ عَليمٌ ﴿۱۰۳﴾

از اموال آنها صدقه‌ای (بعنوان زکات) بگیر، تا بوسیله آن، آنها را پاک سازی و پرورش دهی! و (به هنگام گرفتن زکات،) به آنها دعا کن؛ که دعای تو، مایه آرامش آنهاست؛ و خداوند شنوا و داناست!

«زکات که دارای جنبه‌های فردی است و گذشت و اعطای «ما یحب» را به انسان می‌آموزد که خود این یک تجربه و آزمون بسیار مهم است، امّا یک ترجمان اجتماعی دارد؛ زکات در استعمالات قرآنی، به معنی مطلق انفاقات است اعم از زکات مصطلحی است که در آیه‌ی شریفه‌ی «خُذ مِن اَموالِهِم صَدَقَةً»(۴) به آن اشاره شده است؛ زکات یعنی مطلق انفاقات مالی، [امّا] جنبه‌ی اجتماعی و ترجمان اجتماعی نظام‌ساز زکات این است که انسانی که در محیط اسلامی و جامعه‌ی اسلامی، برخوردار از مال دنیوی است، خود را متعهّد میداند، مدیون میداند، طلبکار نمیداند، خود را بدهکار جامعه‌ی اسلامی میداند؛ هم در مقابل فقرا و ضعفا، هم در مقابل سبیل‌الله؛ بنابراین زکات با این نگاه، یک حکم و شاخص نظام‌ساز است»(بیانات مقام معظم رهبری، 1394).

آنچه که اهمیت خود را بیش از پیش نمایان می سازد، انطباق زندگی خود با احکام اسلامی است. انسان اگر به دنبال سعادت در زندگی دنیا و آخرت است، گریزی غیر از عمل به فرامین اسلامی نخواهد داشت.

علم وسیله ای که سرعت حرکت انسانی را افزایش می دهد، اگر در جهت صلاح بشریت بود، آنگاه او را به اوج می رساند، و اگر در جهت سقوط بشریت باشد، اسفل السافلین مقصد نهایی او می شود.

زکات موهبتی است که موجب تعادل و توازن در رفتار های انسانی می گردد. نگاه صرف اقتصادی در میزان و منابع و مصارف آن نمی‌تواند فهم درستی از چنین موهبتی نثار انسان کند. بلکه نگاه جامع به تمام ابعاد آن انسان را به انسانیت خواهد رساند.

در نگاه مدیریتی اقتصاد، به چنین ابزاری احساس نیاز شده است. توزیع درآمد متوازن موردی است که اهمیت خود را در نظام های اقتصادی توسعه یافته نشان داده است. اگر توزیع درآمد به صورت متوازن باشد، دهک های پایین جامعه در ابتدای امر، مصرف بیشتری خواهند داشت که سبب افزایش تقاضای تولید می گردد. با ادامه روند، شاهد افزایش پس انداز ایشان در مصارف سرمایه گذاری خواهیم بود (شیرکوند، 1398: 17-18).

اما اگر توزیع درآمد به درستی صورت نگیرد، انباشت سرمایه در قشر خاص انجام می گیرد، آنگاه در عوض سرمایه گذاری در اوامر تولیدی، کالاهای تجملاتی و اقلام غیر تولیدی پایدار مقصد سرمایه گذاری قرار خواهند گرفت(همان،18).

در نگاه اسلامی، زکات ابزاری است که عهده دار توزیع ثروت به صورت عادلانه در جامعه است. اما باید توجه داشت، مقوله مصرف کالا، مقوله ای به شدت مهم است. به همین جهت اگر نیاز های قشر ضعیف جامعه با استفاده از کالاهای خارجی تأمین گردد، در نهایت سبب از بین رفتن منابع تأمین کننده زکات می‌شوند. منظور از آن تولید کنندگانی هستند که تأمین منابع زکات را بر عهده دارند.

بنابراین لازم است، نظام زکات با توجه به شرایط جامعه به نحوی به مصرف مقولات معرفی شده در احکام اسلامی برسد که بتواند نظام پایداری، در اقتصاد فراهم بکند. اما چگونه و به چه صورت در یادداشت های بعدی پیگیری خواهد شد. انشاءالله.

منابع:

  1. قرآن کریم
  2. نهج البلاغه
  3. بیانات مقام معظم رهبری

https://plink.ir/Rz0wS

  1. شیرکوند، سعید، “سازمان های پولی و مالی” ، انتشارات کویر، چاپ چهارم1398.

[1] بحارالانوار، ج 96، ص 23 و 78

یادداشت‌های مرتبط

0
مایل به شنیدن نظرات هستیمx
()
x